Minh Niệm - First New
Nhà xuất bản Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh
Nghệ Thuật Sống Hạnh Phúc
Nếu không có khổ đau
Biết đâu là hạnh phúc
Nhờ mộng mị hôm nào
Ta tìm về tỉnh thức
1. KHỔ ĐAU
Dù ta có tài năng đến đâu, dù
ta có chuẩn bị kỹ lưỡng đến mức nào, thì những điều bất như ý vẫn cứ xảy ra
theo lẽ tự nhiên của nó.
1.1 Chỉ là bất như ý
Người
ta vẫn thường nói rằng nghèo là khổ, nghèo
khổ, chứ ít ai nói giàu khổ cả. Thật ra, người nghèo có nỗi khổ của người
nghèo mà người giàu cũng có nỗi khổ của người giàu. Người nghèo vì không chấp
nhận cái nghèo, oán ghét cái nghèo, muốn được giàu nên mới khổ. Còn người giàu
lại sợ bấy nhiêu tài sản vẫn chưa đủ làm người khác nể phục, sợ bị phá sản, sợ
bị kẻ xấu lợi dụng hay hãm hại nên mới khổ. So ra cái khổ của người giàu còn phức
tạp và nan giải hơn người nghèo. Phải chi trong xã hội ai cũng như ai, ai cũng
sở hữu tài sản như nhau thì chắc chắn ý niệm giàu nghèo sẽ không có. Nhưng điều
ấy không bao giờ là thực tế khi con người ngày càng ưa chuộng vật chất và xem
đó là điều kiện căn bản của hạnh phúc. Cho nên nếu ta may mắn không bị cuốn
theo quan niệm của xã hội mà thoát ra khỏi ý niệm giàu nghèo, ta thấy sự hưởng
thụ vật chất không phải là lý do lớn nhất để ta có mặt trên cõi đời này, thì chắc
chắn ta sẽ không còn than nghèo khổ nữa.
Người
ta cũng thường gộp chung cực với khổ, cực
khổ. Nhưng bản thân của sự cực nhọc chưa chắc đã là khổ. Chỉ vì ta kháng cự
lại nó, ta muốn mình không phải vất vã mà vẫn có đầy đủ mọi thứ tiện nghi như
bao người khác nên ta mới khổ. Ta chỉ biết so sánh, đòi hỏi, chứ không chịu tìm
hiểu căn nguyên sâu xa tại sao mình lại cơ cực. Chắc ta cũng đã từng chứng kiến,
có những người chỉ cần người thân của họ qua khỏi cơn bệnh hiểm nghèo, dù người
thân ấy không thể tiếp tục lao động nữa, thì họ vẫn vui lòng đem hết thân mạng
của mình ra để bảo bọc. Có những người làm công tác cứu hộ, họ biết rằng lao
vào lửa dữ, chui xuống lòng đất, hay đi ngang qua làn tên mũi đạn sẽ rất nguy
hiểm đến tính mạng. Nhưng vì tình thương mà họ không hề xem đó là nỗi khổ. Có
người lại cho rằng cái cực tâm trí mới thật là khổ, vì phải suy tính đủ điều mới
gánh vác nổi công việc. Nhưng trong thời buổi kinh tế suy thoái mà còn có công
việc để làm, để suy tính, thì đã là điều hạnh phúc lắm rồi. Cho nên, cực có trở
thành khổ hay không là tùy vào thái độ của mỗi người.
Điều
mà ta thường than thở với nhau nhiều nhất đó là đau khổ, hễ đau là phải khổ, như là một sự thật không thể thay đổi.
Thí dụ, ai đó tát vào mặt ta một cái có thể làm ta rất đau. Nhưng nếu ta biết
mình có lỗi rất lớn với người ấy và sẳn sàng đón nhận, thì cái tát đó sẽ không
làm ta khổ. Đằng này bằng một thái độ khinh miệt, họ đã “tặng” cái tát để sỉ nhục
ta trước mọi người thì ta khổ thật đấy. Làm ăn bị thất bại khiến tiền bạc mất
trắng ai mà chẳng đau xót, vì đó là mồ hôi nước mắt mà ta đã chắc chiu gây dựng
suốt bao năm trời. Nhưng từ cái đau ấy đến cái khổ còn một khoảng cách khá xa,
nếu ta biết rõ nguyên nhân thất bại và chấp nhận sự thất bại ấy như một bài học
kinh nghiệm. Và có lẽ, cái đau thống thiết nhất của nhân sinh chính là sự chia
lìa, nên thường được ví như khúc ruột cắt đứt làm đôi (đoạn trường thương đau).
Nhưng nếu ta ý thức được chuyện hợp tan là do nhân duyên, biết đâu chia lìa lại
là cơ hội để hai bên cùng nhìn lại mình để tạo ra cái duyên mới tốt đẹp hơn
trong tương lai, thì ta sẽ không còn thấy đó là nỗi thống khổ nữa. Quả thật,
đau và khổ là hai cung bậc, cảm xúc rất khác nhau.
Cuộc
sống luôn có những điều hợp với ý ta nhưng lại mâu thuẫn với suy nghĩ của người
khác, hoặc thỏa mãn nhu cầu của người khác nhưng lại trái nghịch với sở thích của
ta. Ngay cả bản thân ta cũng có lúc “sáng
nắng chiều mưa” mà chính ta còn không hiểu nổi, thì làm sao hoàn cảnh có thể
làm vừa lòng ta mãi được. Có những điều trước kia ta ghét cay ghét đắng nhưng
bây giờ lại rất yêu thích; có những thứ trước kia ta hết sức say mê nhưng bây
giờ không muốn nhìn tới nó nữa; có những vấn đề trước kia ta vốn xem thường
nhưng bây giờ lại cảm thấy quá hệ trọng. Giả sử mọi mong muốn của ta đều thành
tựu hết thì thử hỏi ta sẽ trở thành cái gì và cuộc đời này sẽ ra sao? Vậy mà ta
chỉ biết đòi hỏi, chứ không chịu suy xét nó có thật sự đúng đắn và phù hợp với
khả năng của ta và hoàn cảnh hiện tại hay không. Rõ ràng là cái khổ của ta
không hẳn là cái khổ của kẻ khác. Vì thế, hầu hết những nỗi khổ mà ta thường
kêu ca chỉ là sự bất như ý mà thôi.
Vậy
thay vì than: “Tôi khổ quá!” thì hãy nên nói: “Nó bất như ý với tôi quá!”. Cách
gọi này chính xác hơn. Nó sẽ đánh động vào ý thức, giúp ta nhìn lại thói quen
hay cách phản ứng của mình, thay vì cứ rượt đuổi theo đối tượng khác để đổ lỗi
hay trừng phạt. Từ đó, ta sẽ nhận ra quan niệm “đời là bể khổ” chỉ là do cách
nghĩ, hay chỉ là định kiến mà thôi.
1.2 Giá trị của đau khổ
Ta đừng bao giờ quên rằng ta không phải là một cá thể tồn tại biệt lập. Ta phải luôn chịu sự tương tác của bao nguồn lực xung quanh, từ bạn bè, gia đình, đến xã hội và cả vũ trụ bao la nữa. Dù ta có tài năng đến đâu, dù ta có chuẩn bị kỹ lưỡng đến mức nào, thì những điều bất như ý vẫn cứ xảy ra theo lẽ tự nhiên của nó. Có thành thì phải có bại, có hợp thì phải có tan. Tại sao ta chỉ muốn thành và hợp, còn bại và tan để cho ai? Lúc may mắn sao ta không tự hỏi mình có thật sự xứng đáng với những thành quả ấy và có nên đón nhận nó hay không. Vậy mà mỗi khi gặp xui rủi thì ta lại khóc than ầm ỉ, đòi hỏi sự công bằng. Ta đã hưởng thụ quá nhiều từ những tặng phẩm của thiên nhiên, của vũ trụ rồi thì lâu lâu vũ trụ lấy lại để chia sẻ cho kẻ khác, thiết tưởng đó cũng là lẽ tự nhiên chứ đâu có gì là thua thiệt.
Đối với những mất mát quá lớn thì tất nhiên cần có thời gian ta mới chấp nhận hoàn toàn được, nên việc phản ứng lại cũng là lẽ thường tình. Nhưng có những điều quá đỗi bình thường, nếu không nói là quá tầm thường mà ta cũng than khổ thì đó là lỗi của ta. Như trời mưa cũng khổ, kẹt xe cũng khổ, chiều cao không như ý cũng khổ, được nhiều người thương cũng khổ… Nhưng nỗi khổ ấy là do nơi hoàn cảnh hay vì lòng tham của ta quá lớn? Hãy bình tâm nhìn lại xem! Không ai có thể làm ta khổ được cả, nếu ta có hiểu biết đúng đắn và khả năng chấp nhận đủ lớn. Để có được khả năng chấp nhận rộng lớn, ta cần phải biết thu gọn lại những mong cầu không cần thiết của mình. Ngay cả với những điều được cho là chính đáng, nếu thấy không có nó mà ta vẫn có thể sống vững vàng và hạnh phúc được, thì ta cũng nên cố gắng khước từ để tâm ta bớt lệ thuộc vào hoàn cảnh. Nhờ vậy, khi hoàn cảnh biến động thì ta vẫn an nhiên bất động.
Ngoài ra, ta cũng nên luyện tập cho mình cách đối mặt với khó khăn, hoặc tự tạo cho mình một cách nghĩ, cách sống đừng quá cầu mong sự anh toàn, để cho sức chịu đựng trong ta được lớn mạnh. Ta thấy những đứa trẻ lớn lên trong môi trường được bảo bọc quá đầy đủ, khi bước vào đời không có chút vốn liếng kinh nghiệm nào mang theo để chống chọi với những nghịch cảnh, nên chỉ cần một tác động nhỏ như bị chê bai là chúng dễ dàng chao đảo và muốn bỏ cuộc ngay. Cũng như những loại cây mọc trên đất tơi xốp, trông xanh tươi mơn mởn, nhưng chỉ cần một cơn gió lớn đi ngang qua là gãy đổ. Còn những loại cây mọc trên đá núi, tuy dáng dấp khẳng khiu, nhưng độ bám rất vững vàng. Cho nên ta không thể cầu nguyện cho cuộc đời đừng xô đẩy mình vào hoàn cảnh nghiệt ngã, nhưng ta có thể làm cho mình không bị ngã gục trước sóng gió cuộc đời bằng sự vững chải từ chính trái tim mình.
Để có được trái tim ấy, ta phải biết đặt mình vào khuôn khổ của sự đào luyện, chứ không thể do sự ép buộc mà được. Nghĩa là ta vừa phải giới hạn sự hưởng thụ, cũng vừa phải tập đối đầu với mọi nghịch cảnh. Ta đừng vội kêu ca: sống mà không hưởng thụ thì sống để làm gì? Có ai cấm ta hưởng thụ đâu. Nhưng cái gì cũng có cái giá của nó cả. Nếu ta cứ dung dưỡng cái tôi yếu đuối mãi thì đừng hỏi tại sao đời mình cứ khổ hoài. Dĩ nhiên, với một người đã có trái tim vững chãi thì bao nhiêu danh lợi cũng không là vấn đề. Họ có đủ bản lĩnh để vượt lên trên danh lợi, hay sử dụng nó một cách hữu ích cho đời. Song, thực tế số người có ý niệm muốn buông bỏ thói quen hưởng thụ rất hiếm, và số người làm được lại càng hiếm hơn. Nhất là trong tình trạng hiện nay, người ta đạp đổ cả thành trì đạo đức để tranh giành quyền lợi, bất chấp mọi hậu quả. Có lẽ vì thế mà đời sống ngày càng nhiều khổ đau hơn. Nó đã trở thành bản trường ca bất tận của con người.
Đúng, khổ đau là một thực tại không thể chối cãi, nhưng đó chỉ là do trình độ cảm nhận của con người. Khổ đau vốn không phải là bản chất đã định sẳn của cuộc đời này. Bởi xét cho cùng thì không có gì là khổ đau cả. Do guồng máy tâm thức trong ta vận hành sai lệch, nên nó đã tạo ra những phản ứng chống đối lại hoàn cảnh mà nó cho là trái nghịch. Rất may, guồng máy tâm thức ấy là một hợp thể linh động, nên có thể điều chỉnh được. Chỉ cần ta có nhận thức đúng đắn thì mọi cảm xúc trong ta đều không tương tác với vạn vật, để tâm lý không tiếp tục tạo ra những phản ứng ích kỷ. Đồng thời, ta cần có khả năng quan sát thật tinh tường về những thói quen mà ta đã tạo dựng từ trong quá khứ đến nay. Tiến trình tháo gỡ những tâm lý tiêu cực ấy chính là tiến trình vượt thoát khổ đau. Nói chung, càng bớt tự ái là càng bớt khổ đau. Hết vì cái tôi là hết khổ.
Đúng ra, ta cần phải biết ơn khổ đau. Khổ đau vừa giúp ta ý thức được cái gì là hạnh phúc, vừa giúp khả năng chịu đựng trong ta lớn mạnh, để ta có thể phát tiết hết bản năng sinh tồn tiềm ẩn của mình. Cũng như nếu không bị lạc đường, ta sẽ khó biết mình vốn rất sợ hãi; nếu không bị xúc phạm, ta sẽ khó biết rõ mực độ nóng giận của mình; nếu không bị dối gạt, ta sẽ khó biết mình cũng rất dễ tổn thương; nếu không bị bỏ rơi, ta sẽ khó thấy được tính yếu đuối và dựa dẫm của mình. Chính nhờ bản năng sinh tồn biểu hiện mà ta thấy rõ từng ngõ ngách sâu kín của phiền não tạo nên đau khổ. Từ đó, ta biết cách điều chỉnh lại tâm thức và nếp sống của mình, sao cho hài hòa với sự vận hành của vũ trụ. Nhờ đó, sự hiểu biết và tình thương trong ta bừng nở. Ta có thể đi giữa thăng trầm của cuộc đời này một cách thong dong tự tại mà không còn lo sợ những nghịch cảnh bất ngờ.
Có thể nói tâm ta như thế nào thì ta cảm nhận khổ đau như thế ấy. Vì khổ đau vốn từ tâm sinh ra, mà cũng từ tâm diệt đi.
Nếu không có khổ đau
Biết đâu là hạnh phúc
Nhờ mộng mị hôm nào
Ta tìm về tỉnh thức.
(Còn tiếp ...)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét