HẠNH PHÚC ĐẾN TỪ SỰ BIẾN MẤT - CHƯƠNG 9 - BÀI 2

TIÊU TRỪ BẢN NGÃ ĐỂ ĐẠT ĐẾN PHÚC LẠC VÔ TẬN

Thiền sư Ajahn Brahm

CHƯƠNG 9

HẠNH PHÚC ĐẾN TỪ SỰ BIẾN MẤT

BÀI 2

TÍNH CHẤT VÔ NGÃ CỦA NĂM CĂN

Khi hành thiền, bạn có thể thấy mình thiếu năng lực buông bỏ. Tại sao bạn không thể lờ đi một cơn ngứa hay cái đầu gối đau? Tại sao bạn không thể xả bỏ âm thanh? Tại sao bạn không thể dừng tâm trí bất an? Tại sao bạn không thể xả bỏ quá khứ hay tương lai? Thay vì cố trở nên tĩnh lặng, hãy hiểu tại sao bạn không tĩnh lặng. Cái gì là nguyên nhân bất an, nó đến từ đâu? Hãy nhớ đây là con đường của Đức Phật, con đường nhận thức. Bạn sẽ không có năng lực buông xả bằng sức mạnh ý chí; mà chỉ bằng cách hiểu sự vệc, tìm về nguồn gốc của chúng, bạn mới có thể buông bỏ chúng. Điều gì gây nên sự bất an? Tất nhiên có nhiều kiểu nguyên nhân, nhưng nếu tiếp tục đào sâu hơn để tìm hiểu, bạn sẽ thấy rốt cuộc mọi thứ đều quy về một nguyên nhân, đó là cảm giác có một “cái tôi”, cảm giác về cái tôi không thay đổi.

Chúng ta không thể buông bỏ vì đang bám chấp vào thân và tâm: chúng ta nghĩ mình sở hữu chúng. Chúng ta cũng không sẳn lòng bỏ chúng đi. Hãy nghĩ xem, buông bỏ thứ gì đó không thuộc về mình thì dễ dàng như thế nào. Nếu thứ gì đó không liên quan đến bạn và nó đi mất, thì chỉ vậy thôi - nó đi mất. Nếu bạn không sở hữu ý thức, nếu bạn không nghĩ ý thức là tài sản quan trọng nhất của mình, bạn sẽ không bận tâm khi ý thức bắt đầu tan biến trong thiền định. Nếu nhĩ thức tan biến đi và bạn không nghe thấy gì, bạn không có khuynh hướng báo động cho tâm trí để bật thính giác lên, bạn đơn giản không quan tâm; bạn đã xả bỏ nó. Khi các bộ phận trên cơ thể biến mất khiến bạn không thể cảm thấy chúng, bạn cũng không quan tâm. Bạn không bật các giác quan lên, bởi bạn gần như sẳn sàng hiện hữu khi không có chúng.

Ban đầu, điều này có nghĩa là nằm ngoài vùng dễ chịu của bạn, bởi lẽ sự trải nghiệm thông qua các giác quan như thông thường không còn với bạn nữa. Nhưng bạn sẵn lòng đi tới đó  bởi có lòng tin, bởi bắt đầu hiểu rằng các giác quan không thuộc về bạn. Càng hiểu rằng năm thức, tức nhận thức thông qua các giác quan, không phải là mình, bạn càng bớt lo lắng về chúng. Nhưng nếu vẫn nghĩ mình sở hữu những món này, chúng ta sẽ sử dụng chúng để tạo dựng cảm giác về nhân dạng của mình. Chúng ta nghĩ mình tồn tại thông qua các hoạt động, các trải nghiệm giác quan cho ta cảm giác về sự tồn tại. Phải có lòng tin và một chút kiên nhẫn mới trừ bỏ được lớp vỏ bên ngoài do năm căn tạo thành. Khi các thức bắt đầu tan đi, toàn bộ nhận thức của chúng ta thay đổi: chúng ta không còn sống trên thế gian. “Sống trên thế gian” không có nghĩa là thực hiện các hoạt động hằng ngày, mà nó có nghĩa là sống trong cảnh giới của năm giác quan: nhìn, cảm nhận, lo lắng, hay bận tâm đến bất kỳ đối tượng nào của giác quan.

Tôi nhấn mạnh điều này bởi lẽ, nếu bạn thấy mình không phải là năm thức, rằng chúng không liên quan tới bạn, vậy rõ ràng chúng không chịu sự kiểm soát của bạn. Quá nhiều người dành cả đời cố gắng để không thấy những thứ xấu xí, không muốn nghe những lời gay gắt, hoặc không có trải nghiệm đau thương. Họ sẽ làm hầu như mọi việc để tránh các đau đớn cơ thể - nhưng họ không bao giờ thành công. Họ không làm được vì những trải nghiệm khó chịu là do các nguyên nhân tự nhiên hoặc nghiệp. Nguyên nhân gây ra tuổi già, bệnh tật và cái chết là do đã sinh ra ở đời. Bạn đã được sinh ra, vậy nên bạn mắc kẹt: bạn sẽ trải qua đau đớn, tuổi già, bệnh tật, trở nên yếu ớt và chết. Do không thể thoát được những thứ này, bạn cần chấp nhận chúng và buông bỏ sự vật lộn.

Khi hiểu rằng các giác quan không liên quan đến mình, tự nhiên bạn không còn quan tâm về chúng, bạn để chúng biến mất, kể cả những nhức mỏi và đau đớn. Làm sao đang bị đau khủng khiếp mà vẫn cười được? Nếu các giác quan không dính tới bạn, vậy cơn đau cũng thế. Và nếu cơn đau không dính tới bạn, vậy nó không quan trọng với bạn, và bạn có thể bỏ mặc nó. Bạn chỉ chú ý đến điều gì bạn cho là quan trọng.

Thật thú vị khi tìm hiểu xem điều gì mọi người cho là quan trọng. Khi người ta xem bóng đá hay một bộ phim trên tivi khi họ đang ăn, họ ăn những cái gọi là “bữa tối tivi”, nhưng thậm chí họ không cảm thấy hương vị của thức ăn. Chúng đơn giản không quan trọng với họ: trận bóng đá hay bộ phim mới là điều quan trọng. Thậm chí họ không biết mình đang ăn gì. Liệu bạn có thể đang ăn mà quán sát hơi thở với sự tập trung như vậy không, đến nỗi không biết mình đang ăn gì không? Liệu bạn có thể suy ngẫm về Tam Pháp Ấn, tức ba tính chất vô thường, khổ, vô ngã đến mức không để ý đến hương vị của thức ăn không? Lý do bạn để ý đến điều gì đó vì nghĩ nó quan trọng. Và lý do nó quan trọng với bạn là bởi các trải nghiệm giác quan tạo dựng một cảm giác về “cái tôi”, một cảm giác về nhân dạng, một cảm giác về sự tồn tại. Nhưng trong tu tập Phật giáo, bạn đang đi theo hướng ngược lại. Khi suy ngẫm và hiểu những lời dạy của Đức Phật trong kinh Chính Tri Kiến (Sammaditthi Sutta) hay kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhana Sutta), bạn nhìn nhận sự vật theo một cách khác. Năm giác quan không liên quan gì đến bạn - chúng được kích hoạt do các nguyên nhân, nghĩa là chúng có thể được tắt đi khi các nguyên nhân ấy diệt trừ. Khi chúng tắt đi, đó chẳng phải điều gì to tát - bạn không cần bận tâm. Bạn không kích khởi chúng lại; bạn xả bỏ chúng.

Nếu năm giác quan biến mất trong một thời gian dài, bạn có thể nhập các giai đoạn thiền. Công thức trong tiếng Pali để đạt sơ thiền có câu vivicc’eva kamehi, nghĩa là xa lìa, tách biệt, rời khỏi hoạt động của năm căn. Bạn không thể cảm thấy cơ thể bởi trong suốt thời gian ở trạng thái sơ thiền, năm căm tách rời khỏi tâm. Bạn thấy năm căn không phải là mình, đây là một tri kiến quan trọng, bắt đầu xác nhận lời dạy của Đức Phật về vô ngã. Nếu vẫn chưa thực chứng trạng thái thiền ấy, nếu chưa xả bỏ được đến mức ấy, hãy tự hỏi tại sao. Nguyên nhân nào khiến bạn bận tâm tới cơ thể, tới âm thanh, cảm giác, tưởng tượng, mơ mộng, những đối thoại bên trong? Hãy nhắc bản thân nhớ rằng tất cả những thứ này đều nằm trong cảnh giới của năm căn, bởi vậy không liên quan gì đến bạn. Do các nguyên nhân mà nhận thức thông qua các giác quan còn tiếp tục, mà một trong các nguyên nhân chính là sự quan tâm, dính mắc vào nó - hay nói cách khác, sự trói buộc. Vậy hãy cắt đứt và xả bỏ nó.

Hãy nhớ sự trói buộc giống như sợi dây: một đầu là những gì bạn đang dính mắc vào, và đầu kia là đối tượng của sự dính mắc. Thường khi nói về trói buộc, chúng ta thường nói mình bị trói buộc vào một đối tượng nào đó nhưng quên mất cái gì đang bị trói buộc vào những đối tượng ấy. Điều gì ở đầu dây kia? Nó là sự đồng nhất của bạn với sự việc. Vấn đề là “cái tôi” bên trong: tôi cần ngủ, tôi cần làm gì đó, tôi cần nghe nhạc - tôi cần… Nếu thiền của bạn không đủ sâu, đó là bởi “cái tôi” đang bám lấy năm thức.

Sự thành công trong thiền không chỉ là vấn đề quán sát hơi thở hết giờ này đến giờ khác, tìm ra một nơi yên tĩnh, kiểm soát nhiệt độ trong phòng. Các điều kiện vật lý có thể hoàn hảo, nhưng thế không đủ - một thứ khác vẫn còn thiếu. Đó là gì? Thứ khác đó chính là nhận thức sâu sắc rằng năm căn không liên quan gì đến bạn. Nếu thấy chúng không phải là việc của bạn, bạn không còn vướn bận với chúng, và rồi bạn từ bỏ chúng, thấy chúng tan đi. Khi chúng tan đi, bạn có được một tri kiến quan trọng: phúc lạc của thiền khởi lên bởi toàn bộ khổ - mà ở đây là năm thức - đã biến mất.