SUỐI NGUỒN TÂM LINH - PHẦN 2 - CHƯƠNG 12

Thiền sư Ajahn Chah

Minh Vy dịch Việt ngữ

PHẦN 2

THIỀN ĐỊNH

CHƯƠNG 12

SỰ QUÂN BÌNH NỘI TÂM.

Điềm tĩnh, tự chủ, đây là giới hạnh.

Tâm an trụ vững vàng là định.

Hiểu biết rõ ràng những gì chúng ta đang làm là trí huệ.

Tu hành chỉ là giới, định và huệ, hay nói cách khác là Đạo.

Không có con đường nào khác.

Để an định tâm có nghĩa là tìm thấy sự quân bình nội tâm. Nếu bạn cố ép tâm quá nhiều, nó sẽ khiến bức bối. Nếu bạn cố gắn không đủ, nó đánh mất sự thăng bằng.

Thường thì tâm không yên lặng. Nó luôn chuyển động. Chúng ta phải huấn luyện nó. Làm cho tâm vững vàng không giống như việc làm cho thân thể khỏe mạnh. Để cho thân thể khỏe mạnh, chúng ta cần tập thể dục, phải thúc ép nó. Để cho tâm vững vàng, chúng ta phải làm cho nó bình an, không nghĩ ngợi lung tung. Đối với đa số chúng ta, tâm chưa bao giờ bình an, nó chưa bao giờ có định lực, cho nên chúng ta phải thiết lập ranh giới cho nó. Chúng ta ngồi thiền, trụ lại với “người biết” hay “tâm thức nhận biết”.

Nếu chúng ta cố ép để hơi thở của mình dài thêm hay ngắn đi, chúng ta mất thăng bằng. Tâm sẽ bất an. Cũng giống như khi chúng ta mới bắt đầu sử dụng bàn đạp của cái máy may. Trước khi học may, chúng ta phải tập sử dụng bàn đạp cho quen. Đi theo hơi thở cũng vậy. Chúng ta không lo lắng là hơi thở của mình dài hay ngắn, mạnh hay yếu, mà chỉ nhận biết nó. Chúng ta để cho nó tự nhiên.

Khi hơi thở đã quân bình, chúng ta dùng hơi thở làm đối tượng để thiền quán. Khi chúng ta hít vào, phần đầu của hơi thở là ở chót mũi, phần giữa ở ngực, và phần cuối ở bụng. Khi chúng ta thở ra, thì đi ngược lại. Chỉ việc nhận biết hơi thở ở chót mũi, ở ngực và ở bụng. Chúng ta chỉ nhận biết ba điểm này để giữ vững tâm, hạn chế bớt những hoạt động tâm trí để chánh niệm có thể phát sinh dễ dàng. Sau một thời gian luyện tập, khi sự chú ý của chúng ta đã ổn định tại ba điểm này rồi, chúng ta chỉ cần tập trung tại một điểm duy nhất - tại chót mũi hay môi trên, nơi không khí đi vào và đi ra. Chúng ta không chạy theo hơi thở nữa, chỉ thiết lập chánh niệm ngay chót mũi, nhận biết hơi thở tại một điểm này thôi - đi vào, đi ra.

Không cần phải suy tư về một điều gì đặc biệt, chỉ tập trung vào công việc giản dị này trong hiện tại, đó là nhận biết sự hiện diện của tâm. Không bao lâu, tâm trở nên bình an, hơi thở trở nên vi tế, thân tâm trở nên nhẹ nhàng. Đây là kết quả của công phu hành thiền.

Khi ngồi thiền, tâm trở nên thanh tịnh nhẹ nhàng, nhưng bất cứ trạng thái tâm là gì, chúng ta nên cố nhận biết nó. Những hoạt động tâm trí xảy ra cùng với sự tĩnh lặng. Vitakka ⁽¹⁾ hiện diện. Vitakka là sự kéo tâm lại với đối tượng quán tưởng. Nếu không đủ chánh niệm, thì không có nhiều Vitakka. Theo sau đó là Vicara. Vicara là khi tâm bám chặt vào đối tượng quán tưởng, Những ấn tượng mờ nhạt có thể nảy sinh đây đó, nhưng điều quan trọng là bất cứ gì xảy ra, chúng ta liên tục nhận biết nó. Khi chúng ta thiền sâu hơn, chúng ta luôn ý thức trạng thái thiền định của mình, biết rõ tâm có an trụ vững vàng hay không. Do đó, cả hai, sự tập trung và sự nhận biết đều hiện diện.

Có được tâm bình an và tĩnh lặng không có nghĩa là không có gì xảy ra. Các cảm thọ vẫn phát sinh. Chẳng hạn, khi chúng ta nói về cảnh giới định sơ thiền⁽¹⁾, chúng ta nói rằng nó có năm yếu tố. Cùng với vitakka và vicara, piti (hỷ) phát sinh với đối tượng của thiền quán, rồi đến sukha (lạc). Bốn thứ này ở cùng với nhau trong cái tâm đã tĩnh lặng.

Yếu tố thứ năm là ekaggata, hay sự nhất tâm. Bạn có thể bâng khuâng rằng làm thế nào có được sự nhất tâm cùng một lúc với sự hiện diện của những yếu tố khác trong tâm. Đó là bởi vì chúng trở nên hợp nhất khi tâm đã an định. Cả năm yếu tố hợp lại một trạng thái gọi là thiền định. Chúng không phải là trạng thái bình thường của tâm. Chúng là yếu tố của định. Cả năm tính chất này, không thứ nào quấy nhiễu trạng thái an định căn bản. Vitakka hiện diện, nhưng nó không quấy nhiễu tâm; vicara, hỷ, và lạc phát sinh, nhưng chúng cũng không khuấy động tâm. Tâm vì thế mà đồng nhất với những yếu tố này. Đây là cảnh giới định sơ thiền.

Chúng ta cũng không cần gọi nó là jhana ⁽²⁾ - định sơ thiền, định nhị thiền, v.v... Chỉ việc gọi nó là “tâm an định”. Khi tâm an định dần, nó sẽ không cần đến vitakka và vicara, mà chỉ còn lại khoái lạc và hạnh phúc. Tại sao tâm buông bỏ vitakka và vicara? Nó làm thế bởi vì, khi tâm thanh tịnh dần, những hoạt động của vitakka và vicara trở nên quá thô tạp với nó. Ở giai đoạn này, khi tâm đã xa lìa vitakka và vicara, những cảm giác khoái lạc tột độ có thể nảy sinh, nước mắt có thể tuôn trào. Nhưng khi thiền định vào sâu hơn, ngay cả những khoái lạc cũng bị thải bỏ, chỉ còn lại hạnh phúc và nhất tâm, cho đến cuối cùng, ngay cả sự hạnh phúc cũng ra đi và tâm đạt đến trạng thái thanh tịnh tối thượng. Lúc đó chỉ còn lại sự tĩnh lặng và nhất tâm. Tất cả những thứ khác đều đã bị bỏ lại phía sau. Tâm đứng yên bất động.

Một khi tâm đã an định, điều này có thể xảy ra. Bạn không cần phải suy nghĩ nhiều về nó; nó tự động xảy ra khi nhân duyên chín muồi. Đây gọi là định lực hay năng lực của định tâm. Trong trạng thái này, tâm không hôn trầm; cả năm chướng ngại - tham, sân, trạo cử, hôn trầm, và nghi hoặc - đều tan biến.

Nhưng nếu định lực vẫn chưa đủ mạnh và chánh niệm còn yếu, những ấn tượng tâm trí đôi lúc sẽ xâm nhập. Tâm an định, nhưng dường như vẫn còn một chút ít mây mù bên trong sự an định. Tuy nhiên, đó không phải là trạng thái hôn trầm bình thường. Vài cảm thọ hiện lên trong tâm - có lẽ chúng ta sẽ nghe thấy âm thanh nào đó hay nhìn thấy một con vật hay cái gì đó. Nó không rõ ràng lắm, nhưng cũng không phải là nằm mơ. Đây là do năm yếu tố này đã mất cân bằng và yếu ớt.

Trong những trạng thái định này, tâm thường giở trò bịp bợm. Đôi lúc, tâm ảnh xuất hiện, xuyên qua các giác quan, và thiền giả không biết chắc là điều gì đang xảy ra. “Mình đang ngủ à? Không, mình đang mơ sao? Không, nó đâu phải giấc mơ...”. Có những cảm thọ phát sinh, nhưng nếu tâm thực sự thấu suốt và tĩnh lặng, chúng ta sẽ không nghi ngờ những hình ảnh hay ấn tượng xuất hiện trong đầu. Những câu hỏi, lời nói trong đầu không còn nảy sinh nữa, bởi chúng ta biết rõ bản chất của tâm là tĩnh lặng. Nếu tâm bị lạc hướng trong những cảm thọ của nó, nó giống như mặt trăng lặn ở phía sau một đám mây, và khi tỉnh thức, nó như mặt trăng trong sáng vừa xuất hiện từ phía sau đám mây vậy.

Khi tâm bình an và trụ trong chánh niệm vững vàng, chúng ta không còn những nghi ngờ về những hiện tượng trong tâm. Tâm như vậy mới thật sự vượt lên trên mọi chướng ngại. Chúng ta biết rõ thực chất của mọi thứ xuất hiện trong tâm. Chúng ta không nghi ngờ bởi vì tâm đã thanh tịnh. Định tâm là như thế đấy.

Có người thấy khó nhập định bởi vì họ không có những khuynh hướng thích hợp. Có chút ít định lực, nhưng không vững vàng. Những người như thế có thể đạt được bình an qua trí huệ, qua sự thiền quán và nhìn thấy chân lý của sự việc, và hóa giải những vấn đề của họ bằng cách đó. Đây là sử dụng trí huệ thay vì thiền định. Để đạt được sự trầm tĩnh, bạn không nhất thiết phải ngồi thiền thật lâu. Chỉ việc tự hỏi mình, “Nè, cái gì đó?” và vấn đề được giải quyết ngay tại đó! Một người có trí huệ có thể làm như thế. Có lẽ họ không thể thật sự đạt đến cảnh giới thiền định cao, nhưng họ đạt đủ để phát huy trí huệ. Nó giống như sự khác biệt của việc trồng lúa và trồng bắp vậy. Người ta có thể sống nhờ vào gạo nhiều hơn bắp. Sự tu hành của chúng ta có thể giống như vậy. Chúng ta nương tựa nhiều vào trí huệ để giải quyết vấn đề. Khi chúng ta thấy được chân lý, sự bình an sẽ phát sinh.

Con đường của trí huệ và thiền định không giống nhau. Có người khai ngộ và có trí huệ vững chắc, nhưng không có nhiều định lực. Khi họ ngồi thiền, họ không thấy bình an cho mấy. Họ thường nghĩ ngợi nhiều, suy ngẫm về điều này, điều nọ, cho đến một ngày họ quyết định quán xét sự hạnh phúc và đau khổ, nhìn thấy chân tướng của chúng. Dầu lúc đi, đứng, nằm, hay ngồi sự chứng ngộ đều có thể xảy ra. Họ đạt được bình an xuyên qua sự nhìn thấy, sự xả bỏ, qua sự hiểu biết chân lý và vượt lên trên mọi nghi hoặc, bởi vì họ đã tự mình nhìn thấy nó.

Cũng có người chỉ có chút ít trí huệ nhưng định lực của họ rất mạnh. Họ có thể nhập định nhanh chóng, nhưng vì không có nhiều trí huệ, họ không thể nhận ra những phiền não của mình, họ không biết chúng. Và vì thế, họ không thể giải quyết vấn đề của mình.

Nhưng bất kể là bằng phương pháp nào, chúng ta đều phải đoạn trừ những lối suy nghĩ sai lầm, để chỉ còn lại Chánh Kiến mà thôi. Chúng ta phải vứt bỏ sự rối rắm, để chỉ còn lại sự bình an.

Với phương pháp nào, chúng ta cũng sẽ tới cùng một mục đích. Hai khía cạnh trong tu hành - sự bình an và hiểu biết - đi đôi với nhau. Chúng ta không thể loại bỏ một trong hai thứ đó.

Cái “xem xét” những yếu tố khác nhau phát sinh trong thiền định là sự chánh niệm. Chánh niệm là một điều kiện tất yếu, xuyên qua sự tu hành, có thể giúp các yếu tố khác nảy sinh. Chánh niệm là sự sống. Mỗi khi chúng ta không có chánh niệm, chúng ta buông lung, chúng ta sống mà như chết. Lời nói và hành động của chúng ta trở nên vô nghĩa. Chánh niệm là nguyên nhân phát sinh sự nhận biết chính mình và trí huệ. Bất cứ phẩm hạnh nào mà chúng ta trau dồi cũng đều sẽ bất toàn nếu chúng ta thiếu sự chánh niệm. Chánh niệm là cái xem xét khi chúng ta đi, đứng, nằm, và ngồi. Chánh niệm nên hiện diện xuyên suốt, ngay cả khi chúng ta xuất định.

Bất kể chúng ta làm gì, chúng ta chịu trách nhiệm. Cảm giác xấu hổ phát sinh. Chúng ta cảm thấy xấu hổ những việc không đúng của mình, càng xấu hổ, chúng ta càng trầm tĩnh. Khi sự trầm tĩnh gia tăng, sự phóng dật sẽ biến mất. Ngay cả khi chúng ta không ngồi thiền, những yếu tố này cũng hiện diện trong tâm.

Và điều này nảy sinh là do chúng ta phát huy chánh niệm. Hãy phát triển chánh niệm! Nó có giá trị thật. Đây là phẩm chất canh chừng, xem xét những việc làm của chúng ta trong hiện tại. Nếu chúng ta nhận biết chính mình như thế này, điều thiện sẽ phát triển, Đạo sẽ sáng tỏ, và nguồn gốc của tất cả đau khổ sẽ tan biến. Trí huệ sẽ phát sinh.

Nói tóm lại, sự tu hành bao gồm: giới, định, và huệ. Điềm tĩnh, tự chủ, đây là giới hạnh. Tâm an trụ vững vàng là định. Hiểu biết hoàn toàn những gì chúng ta đang làm là trí huệ. Tu hành chỉ là giới, định, huệ, hay nói cách khác, là Đạo. Không có con đường nào khác.

 

----------------------------------------

Ghi chú:

(1) Ở sơ thiền có năm thiền chi: 1. Giác (Vitakka, tâm theo dõi đối tượng quán tưởng); 2. Quá (Vicara, tâm bám chặt vào đối tượng quán tưởng); 3. Hỉ (Piti, nỗi vui mừng, tâm xao động); 4. Lạc (tình trạng gom tâm vào một điểm trên đối tượng; tức là nhập định).

(2) Jhana: Thiền na, các trạng thái tâm lần lượt đi qua để nhập vào Định. Thường được gọi tắt là Thiền. Có bốn cấp Thiền: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền và Tứ thiền. Bốn cấp này thuộc về Sắc thiền, vì hành giả nhờ quán tưởng các đối tượng có hình sắc trong cõi dục giới mà nhập vào Định.