ĐƯỜNG XƯA MÂY TRẮNG (Phần 4 - Chương 18)

Thích Nhất Hạnh

Chương 18

Sao mai đã mọc.

Chánh niệm đưa thân tâm và hơi thở trở về một mối. Chánh niệm sung mãn đưa tới một định lực hùng tráng. Sa môn Gotama bắt đầu soi ánh sáng quán chiếu vĩ đại ấy vào tự thân. Hồi lâu, ông nhận thấy, trong giây phút hiện tại, sự có mặt của muôn loài chúng sinh tồn tại ngay trong chính tự thân ông. Tất cả mọi vật chất hữu tình và vô tình: từ khoáng, khí, hơi, sương cho đến rêu cỏ, đại thụ, côn trùng, cầm thú và con người đều có mặt, và sự có mặt một cách sâu sắc chân thật ngay trong giờ phút hiện tại này. Ông thấy sự có mặt của tất cả các loại chúng sinh ấy chính là sự có mặt của ông, không những trong hiện tại mà cũng là trong quá khứ và trong vị lai. Từ đó, ông trông thấy được tất cả những sinh diệt của mình trong các kiếp quá khứ.

Ông còn thấy được tất cả những sinh diệt của mình trong kiếp hiện tại. Ông cũng thấy được tất cả những sinh diệt của mình trong các kiếp vị lai. Ông thấy được sự co giãn và thành hoại của muôn ngàn thế giới, muôn ngàn tinh cầu, với tất cả những nỗi niềm đau thương của mọi sinh vật; trong ấy, loài thì do thai sinh ra, loài thì do trứng sinh ra, loài thì do sự tụ họp biến hóa sinh ra, loài thì do sự chia cắt phân ly sinh ra. Ông thấy mỗi tế bào trong cơ thể ông chứa đựng cả tam thiên, đại thiên thế giới và cũng chứa đựng cả không gian và thời gian từ vô thỉ đến vô chung. Cái thấy ấy là Túc mệnh minh. Ông chứng đạt được trí tuệ này vào cuối canh thứ nhất.

Sa môn Gotama tiếp tục đi sâu vào con đường khám phá. Ông thấy được, tuy vô lượng vô số thế giới từng co giãn, sinh diệt và thành hoại như thế, và tuy vô lượng vô số chúng sinh từng sanh diệt và thành hoại như thế trong vô lượng vô số kiếp, nhưng kỳ thực những co giãn, sinh diệt và thành hoại ấy chỉ là những biểu hiện hình tướng bề ngoài, nhưng chưa từng chạm tới thực tướng của pháp giới, cũng ví như trên mặt biển tuy lúc nào cũng có hàng triệu những đợt sóng lô nhô xuất hiện rồi tan biến, nhưng bản chất nước biển chưa bao giờ vì vậy mà có sinh diệt hay thành hoại. Sóng là biểu hiện cho hình tướng bề ngoài của mặt biển, sinh diệt trùng trùng, nhưng thực tướng của nước biển bên trong vẫn hiện hữu y nguyên không hề còn mất, hay sinh diệt. Cái thấy này đưa sa môn Gotama vượt thoát khỏi lưới sinh tử. Ông bất giác mỉm cười. Nụ cười của ông như một bông hoa tỏa sáng trong đêm tối. Nụ cười ấy là hoa trái của một cái thấy vi diệu. Cái thấy ấy là Lậu tận minh. Sa môn Gotama đạt tới cái thấy ấy vào cuối canh hai.

Vừa lúc ấy có tiếng sấm nổ vang trời và những tia chớp giật tiếp nhau lóe lên như xé toạt không gian. Tự hồi nào mây đen đã kéo đến che lấp hết trăng sao. Giờ đây với tiếng sấm nổ rền, mưa cũng bắt đầu tuông xuống xối xả. Mưa rơi ướt hết cả người vị sa môn đang ngồi tĩnh tọa dưới gốc cây Pippala, nhưng Siddhatta vẫn ngồi yên bất động. Ông thản nhiên tiếp tục công phu thiền quán.

Tiếp tục chiếu rọi ánh sáng vào cõi tâm, ông thấy chúng sinh đang chịu đựng vô lượng khổ đau, chỉ vì mỗi người, mỗi loài, không biết rằng nguồn gốc của mình là cùng chung một thể tính với mọi người và mọi loài khác. Từ sự u mê đó đã làm phát sinh bao nhiêu phiền não, làm rối loạn thân tâm. Tham đắm, giận hờn, kiêu mạng, nghi ngờ, tật đố và sợ hãi ... những tâm niệm ấy đều phát sinh từ gốc vô minh. Nếu mỗi người biết tìm cách tĩnh tâm để nhìn lại, để quán chiếu sâu sắc vào lòng những sự vật hiện tượng, thì ai cũng có thể đạt tới sự hiểu biết. Và sự hiểu biết này sẽ làm tiêu tan mọi đau thương phiền não, làm phát sinh sự xa lìa chấp thủ và nuôi dưỡng niềm tin yêu đến muôn loài. Ông khám phá ra rằng, hiểu biết và thương yêu là một và nếu không thể hiểu biết thì không thể yêu thương.

Tính tình của một con người, dù ác độc đến mấy, cũng là do những điều kiện sinh lý, tâm lý và môi trường xã hội tạo thành. Nếu hiểu biết được điều đó, ta sẽ không còn oán ghét họ, mà luôn mong muốn chuyển hóa những điều kiện sinh lý, tâm lý và xã hội cho người ấy. Với một nhận thức như thế, ta không còn chất chứa thù hận trong lòng mà chỉ có xót thương. Có xót thương ta mới có động lực hành động để chuyển hóa tâm thức con người và chuyển hóa hoàn cảnh. Con đường mà Siddhatta tìm ra là con đường của sự hiểu biết để xót thương và hành động. Muốn thương yêu phải hiểu biết. Hiểu biết chính là chìa khóa mở cánh cửa giải thoát. Mà muốn đạt tới sự hiểu biết, con người phải luôn luôn tỉnh thức, nhận biết trong từng giây từng phút ở hiện tại, để tiếp xúc, để nhận diện và để nhìn thấy bản chất thật những gì đang xảy ra trong ta và xung quanh ta.

Cái nhìn ấy càng ngày sẽ càng sâu sắc, và khi nhìn thấu được vào tâm một sự vật hiện tượng thì nó sẽ phơi bày chân tướng ra trước mặt ta. Đó là bí quyết của chánh niệm. Có chánh niệm thì đời sống được soi sáng bởi cái nhìn chân thực (chánh kiến), suy tư chân thực (chánh tư duy), lời nói chân thực (chánh ngữ), hành động chân chính (chánh nghiệp), việc làm nuôi thân chân chính (chánh mạng), sự cố gắng trên con đường chân chính (chánh tinh tấn) và sử dụng đúng phương pháp thiền định để nhằm mục đích giải thoát (chánh định). Con đường này gọi là con đường hành đạo, là arymarga, gồm tám chánh đạo. “Chánh niệm đã khai thông các chi phần trong con đường thực hiện giải thoát và giác ngộ", sa môn Siddhatta thì thầm. Nhìn thấu vào tâm niệm của mọi loài chúng sinh. Siddhatta đã chứng được Tha tâm minh. Đồng thời ông cũng đạt tới khả năng có thể thấy, có thể nghe tất cả niềm vui nỗi khổ của muôn loài mà không cần đi tới tận chỗ. Cùng một lúc ông đạt tới Thiên nhãn minh, Thiên nhĩ minh và Thần túc minh.

Lúc ấy là cuối canh ba. Mưa đã dứt. Sấm sét đã im. Mây đen đã cuốn sạch, và trăng sao lại vằng vặc hiện ra trên bầu trời trong suốt.

Sa môn Gotama tiếp tục quán chiếu, ông cảm giác như có một cái nhà tù luôn giam hãm con người trong ngàn vạn kiếp, giờ đây vừa bị phá tung. Vô minh là quỷ ngục, vì sự u mê cho nên những vọng động (hành) của con người đã gợn lên trong tâm thức, cũng như mây đen đã giăng bủa trên bầu trời và che lấp cả trăng sao. Từ những vọng động của tâm thức mà phát sinh ra sự phân biệt tâm và vật, chủ thể và đối tượng, ta và người, có và không, còn và mất (danh sắc, lục nhập, xúc). Từ sự phân biệt ấy phát sinh sự ràng buộc, xiềng xích (thọ, ái, thủ, hữu). Nhà tù đã được xây dựng kiên cố hơn bằng chấp thủ. Trong khổ đau (sinh lão bệnh tử), vô minh lại càng ngày càng sâu nặng, và bốn bức tường của cái nhà tù càng ngày càng dầy thêm. Con người càng dẫy dụa, thì càng thấy những bức tường của nhà tù vững chắc hơn. Chỉ có một cách thoát: đó là nắm lấy tên quỷ ngục và khai phá chân tướng của nó. Con quỷ ngục ấy là vô minh. Phương pháp giải trừ vô minh là con đường bát chánh đạo. Chỉ đến khi tên chủ ngục không còn thì ngục tù mới bị phá hủy, và không bao giờ còn được xây dựng trở lại.

Sa môn mỉm cười, thì thầm:

- Này kẻ cai ngục ơi, ta đã nhìn thấu ngươi. Từ bao nhiêu kiếp rồi, ngươi đã thiết lập bao nhiêu phen những nhà tù sanh tử. Bây giờ đây, những bức tường đã bị phá vỡ, kèo cột đã bị đập nát. Ta đã nhìn rõ mặt mũi của ngươi rồi. Từ nay trở đi, ngươi không còn xây được một cái nhà tù nào nữa.

Ngửng nhìn lên, Siddhatta thấy sao Mai đã mọc ở chân trời, lấp lánh như một viên kim cương lớn. Lâu nay ngồi dưới gốc Pippala, Siddhatta đã nhiều lần trông thấy ngôi sao này. Nhưng hôm nay, sao Mai hiện ra như một ngôi sao mới, chói sáng và lấp lánh, mừng vui như nụ cười giác ngộ. Siddhatta nhìn sững ngôi sao Mai rồi buột miệng lên tiếng:

- Lạ thay, tất cả mọi chúng sanh đều có sẵn hạt giống của trí tuệ giác ngộ, vậy mà trong ngàn muôn ức kiếp cứ để tự mình lặn ngụp trong biển sinh tử khổ đau. Thật là đáng thương.

Siddhatta biết rằng đạo lớn đã thành, hoài bão đã đạt được. Tâm hồn an lạc, thư thái, ông nghĩ đến những năm lặn lội kiếm tìm với bao nhiêu gian truân và khổ nhọc. Ông nghĩ tới cha, tới mẹ, tới dì, tới Yasodhara, tới Rahula và tới mọi bạn bè quen thuộc. Ông nghĩ tới triều đình, tới kinh thành Kapilavatthu, tới nhân dân, tới những kẻ cùng khổ, và tới những đứa bé sống lây lất trong các xóm nghèo. Ông hứa sẽ tìm cách mang ánh sáng soi tỏ con đường, bước đi của họ và dìu họ ra khỏi biển khổ. Tình thương nơi ông dào dạt hơn bao giờ hết, bởi trí tuệ nơi ông bây giờ sáng tỏ như ánh ban mai.

Bóng tối đã tan. Nắng ấm chan hòa. Chim chóc đã bắt đầu ca hát. Những chiếc lá non rung rinh trong gió nhẹ. Nắng và lá đẹp một cách lạ kỳ. Sa môn Gotama đứng dậy, rời chỗ ngồi, ông đi dần ra phía bờ sông.

Trên bờ cỏ, các bông hoa đủ màu đã lấm tấm nở trong nắng mai. Nắng như reo mừng trên không gian, trên cành lá và trên mặt sông. Hình như bước tới đâu ông thấy hoa nở tới đó. Những lo âu trăn trở không còn có mặt. Tất cả sự mầu nhiệm của thực tại hiện hữu nối tiếp nhau hiển bày trước mắt ông. Tất cả hôm nay đều như đổi mới, đều như khác lạ. Mọi thứ không còn là cái nhìn quen thuộc hằng ngày. Nền trời xanh đối với ông cũng là mới lạ. Đám mây trắng đối với ông cũng là mới lạ. Vũ trụ mới tinh, và tự thân sa môn Gotama cũng mới tinh.

Vừa lúc ấy thì Svastika chạy tới. Thấy chú bé chăn trâu, Siddhatta mỉm miệng cười. Svastika chợt đứng sựng lại. Cậu bé nhìn ông chăm chăm, hai mắt như bỡ ngỡ và miệng há to. Nó quên cả chắp hai tay lên trán để chào. Siddhatta gọi:

- Svastika!

Chú bé giật mình, đáp:

- Dạ!

Rồi cậu mới chắp tay chào. Cậu tiến tới mấy bước nữa, ngừng lại, rồi lại đứng nhìn Siddhatta trân trân. Cuối cùng nó thẹn thùng nói:

- Thưa thầy, hôm nay con trông thầy rất khác lạ.

Vị sa môn vẫy nó lại gần và ôm nó trong hai tay. Ông hỏi:

- Con thấy khác thế nào?

Úp mặt vào Siddhatta, Svastika nói:

- Con không biết. Con chỉ biết là hôm nay thầy khác lắm. Con thấy thầy như một cái mặt trời.

Siddhatta xoa đầu cậu bé, Svastika nhìn lên:

- Con thấy thầy như bông sen vừa nở. Con lại thấy thầy như ... như ... mặt trăng trên đỉnh núi Gayasisa.

Siddhatta nhìn vào mặt Svastika:

- Con là thi sĩ rồi đó. Nào, nói cho ta nghe đi, tại sao hôm nay con đến thăm ta sớm thế? Trâu của con được thả ăn ở đâu?

Svastika kể cho Siddhatta nghe là hôm nay cậu không phải thả trâu, vì tất cả mấy con trâu lớn đều được đi cày ruộng. Chỉ có một con nghé thì được giữ tại chuồng. Hôm nay nó chỉ cần đi cắt cỏ cho trâu ăn mà thôi. Hồi hôm, nó và mấy em thức dậy vì tiếng sấm sét và vì mưa dột ướt cả cái chõng tre. Mấy anh em đều phải dậy hứng nước. Chưa bao giờ nó thấy có trận mưa lớn và sấm chớp nhiều như vậy. Cả bọn đều nghĩ đến Siddhatta và đứa nào cũng lo lắng cho ông đang chịu mưa ở ngoài rừng. Chúng ngồi với nhau cho đến khi trời tạnh mưa mới đi ngủ lại, và khi rạng sáng, Svastika đã chạy qua chuồng trâu để lấy quang gánh đi cắt cỏ. Nó muốn ra sớm để tìm xem Siddhatta có được bình an không, và khi ra tới bờ sông thì nó gặp Siddhatta.

Vị sa môn cầm tay Svastika:

- Ngày hôm nay là ngày vui nhất của ta. Chưa bao giờ ta cảm thấy an lạc như hôm nay. Nếu được thì chiều nay các con hãy ghé lại cây Pippala. Nhớ cho mấy đứa em của con đến với nhé. Bây giờ thì con hãy đi cắt cỏ cho đầy gánh đi.

Svastika sung sướng chạy đi, trong khi vị sa môn tiếp tục đi từng bước một trên bờ sông ngập nắng.